ANDORA

Początki dzisiejszego państwa andorskiego sięgają czasów Karola Wielkiego i jego wypraw przeciwko Maurom, oraz innym ludom muzułmańskim 

Dwupodmiotowa głowa państwa została ustanowiona w 1278 roku na mocy Traktatu o Wspólnej Suwerenności, zawartego pomiędzy hiszpańskim biskupem Urgell i francuskim hrabim Foix. Prawa hrabiego Foix przeszły na królów Nawarry, po śmierci Gastona IV w 1472 i przejęciu obydwu tronów przez jego wnuka Franciszka.

W zamian za waleczność mieszkańców podczas bitew, król nadał jej prawa miejskie. Następnie stała się ona lennem hrabiów Urgel, aby ostatecznie w 1133 roku przejść pod władanie biskupa z Urgel. Przez kilka stuleci Andora była przedmiotem konfliktów między feudałami północnej Katalonii a ich francuskimi sąsiadami z północy, hrabiami z Foix. W 1278 na mocy układu między biskupem z Urgel a hrabiami Foix zostało ustanowione ich wspólne zwierzchnictwo nad Andorą.

Nowożytność

W 1419 na wniosek ludności Andory został powołany lokalny parlament nazywany Radą Terytorialną, z czasem przekształcony w Radę Generalną.

W 1589 król Nawarry Henryk III Burbon został królem Francji Henrykiem IV. W 1607 wydał on edykt, na mocy którego scedował swe prawa do współrządzenia Andorą na francuski tron. Sukcesorami monarchii francuskiej stali się później republikańscy przywódcy Francji. Średniowieczna struktura rządów przetrwała do XX wieku.

XIX wiek

W okresie 1812-1814 Cesarstwo Francuskie zajęło Katalonię (w tym Andorę) i podzieliło ją na cztery departamenty. Wówczas Andora weszła w skład departamentu de Sègre.

W 1933 Francja zajęła Andorę wobec społecznych zamieszek przed wyborami.

7 lipca 1934 roku awanturnik Boris Skosyriew zwrócił się do Rady Generalnej, proponując swoją kandydaturę na króla Andorry. Po poparciu większości członków Rady ogłosił się królem Borisem I jako regent króla francuskiego. Proklamował tym samym niepodległość księstwa Andory, równocześnie ogłaszając wojnę przeciwko biskupowi z Urgel. Ogłosił wówczas konstytucję księstwa. 20 lipca 1934 roku został aresztowany przez policję hiszpańską i wydalony z kraju.

W latach 1936-1940 w Andorze stacjonował francuski garnizon aby przeciwdziałać wpływom hiszpańskiej wojny domowej.

II wojna światowa

W czasie II wojny światowej Andora pozostawała neutralna, ale dopiero w 1958 ogłosiła pokój z Niemcami po I wojnie (1914-1918), z którymi pozostawała w stanie formalnej wojny, co zostało pominięte w traktacie wersalskim. Pozostawiona w stanie pewnej izolacji Andora była niejako poza głównym nurtem europejskiej historii.

Czasy powojenne

Do 1993 była państwem nie posiadającym suwerenności prawno-międzynarodowej, pod wspólnym zwierzchnictwem współksiążąt którzy reprezentowali ją w stosunkach międzynarodowych, gwarantowali jej bezpieczeństwo i sprawowali najwyższą władzę ustawodawczą i wykonawczą poprzez swych przedstawicieli, oraz stałych delegatów.

Jednak zapoczątkowany w latach pięćdziesiątych rozkwit turystyki, handlu, oraz rozwój transportu przyczyniły się do ewolucji kraju w którym dotychczas przeważało rolnictwo. Rozpoczęła się modernizacja struktur politycznych. W latach siedemdziesiątych rozpoczęto gruntowne reformy.

Stopniowo wprowadzono powszechne prawo wyborcze do Rady Generalnej, będącej zgromadzeniem reprezentantów gmin pomimo formalnego zakazu istnienia partii politycznych. W 1979 roku powstała Demokratyczna Partia Andory, dążąca do modernizacji gospodarki i ustroju politycznego kraju.Po zaleceniach Unii Europejskiej w 1990 Rada Generalna powołała komisję do opracowania konstytucji.

Rok później współksiążęta Andory wyrazili zgodę na ograniczenie swych uprawnień i uznanie suwerenności narodu. W referendum powszechnym z 1993 obywatele zatwierdzili pierwszą w historii kraju konstytucję. Od 1993 Andora jest członkiem ONZ, natomiast od 1994 rządy sprawują nieprzerwanie liberałowie.

Andora co prawda nie należy do Unii Europejskiej, ale w lutym 2002 roku wraz z Francją i Hiszpanią przyjęła euro jako obowiązującą w kraju walutę.

Andorskie liberalne regulacje w sprawach bankowości i finansów, przyciągające obce kapitały, ale także umożliwiające zamożnym obcokrajowcom unikanie opodatkowania, były przedmiotem krytyki organizacji międzynarodowych - Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), jak i Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

Ustrojem politycznym Andory jest monarchia konstytucyjna, w której funkcje głowy państwa sprawują wspólnie dwa podmioty (współksiążęta Andory): prezydent Francji i katolicki biskup katalońskiego miasta La Seu d'Urgell. Do niedawna, w systemie politycznym tego państwa brak było wyraźnego podziału pomiędzy władzami wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą. Zmieniło się to w 1993 roku. Kiedy władze tego państwa postanowiły rozpocząć proces zbliżania się do struktur Unii Europejskiej, Rada Europy zaleciła im uchwalenie nowej ustawy zasadniczej spełniającej standardy demokratyczne. Projekt nowej konstytucji ustaliła Komisja Trójstronna, złożona z przedstawicieli sprawujących obowiązki głowy państwa, Rady Generalnej i Rady Wykonawczej.

Głowa państwa

Kolegialną głową państwa są w Andorze dwaj równi prawem współksiążęta. Dwupodmiotowa głowa państwa została ustanowiona w 1278 roku na mocy Traktatu o Wspólnej Suwerenności, zawartego pomiędzy hiszpańskim biskupem Urgell i francuskim hrabią Foix.

Obecnie, na mocy konstytucji z 1993 roku, obydwa podmioty na terytorium Andory reprezentują delegaci, pomimo tego, że zarówno Hiszpania, jak i Francja posiadają tam swoje ambasady. Każdy kolejny prezydent Francji oraz każdy kolejny biskup La Seu d'Urgell nie posiadają prawa weta wobec aktów prawnych uchwalanych przez władzę ustawodawczą, ale zatwierdzają np. umowy międzynarodowe zawierane z ich państwami dotyczącymi m.in. wewnętrznego bezpieczeństwa, obrony, terytorium, reprezentacji dyplomatycznej, sądowej i policyjnej współpracy.

Rada Generalna

Parlament Andory to Rada Generalna (Consell General de las Valls) złożona z 28 członków. Wybierani oni są w wyborach powszechnych na kadencję trwającą 4 lata. Kraj podzielony jest na jednostki organizacyjne nazywane parafiami (hisz. parroquies, liczba pojedyncza - parroquia), których jest 7. Do wejścia w życie nowej konstytucji, wybierano 4 posłów z każdej. Taki system preferował małe parafie (liczące od 350 osób, największe - 2600). W obecnej konstytucji natomiast zapisano iż 1/2 Rady pochodzi z wyborów odbywających się według starego systemu, a pozostała połowa wybierana z ogólnokrajowych list partyjnych.

Sindic i jego zastępca to osoby wybierane przez Radę na 3 lata (z możliwością jednej reelekcji), których zadaniem jest wdrażanie decyzji parlamentu. Nie mają jednak żadnych samodzielnych uprawnień, wszystkie ich decyzje muszą zostać zatwierdzone przez Radę.

Rada Wykonawcza

Rada Wykonawcza zaczęła działać od 1981 roku. Złożona jest ona z głowy rządu (fr. Cap de Govern) i siedmiu ministrów. Co 4 lata, zaraz po wyborach, Rada Generalna wybiera głowę rządu, który wyznacza pozostałych członków Rady Wykonawczej.

Sądownictwo

Sądy w Andorze są niezawisłe. Posiadają strukturę trójszczeblową:

• sąd pierwszej instancji - czterech sędziów, desygnowanych po dwóch przez obydwa podmioty głowy państwa,
• sąd apelacyjny
• Najwyższy Sąd Sprawiedliwości - złożony z pięciu członków.

Andora podzielona jest na 7 jednostek administracyjnych, zwanych parafiami (kat. parròquia):

1. Andora
2. Canillo
3. Encamp
4. Escaldes-Engordany
5. La Massana
6. Ordino
7. Sant Julià de Lòria

Według danych za rok 2014 w Andorze są 44 miejscowości. Stolica kraju Andora i Escaldes-Engordany liczyły ponad 10 tys. mieszkańców; 3 miejscowości z ludnością 5÷10 tys., 8 z ludnością 1÷5 tys. oraz 31 poniżej 1 tys. mieszkańców.

Najważniejsze miejscowości:

• Andora – 19,6 tys.
• Escaldes-Engordany – 14,0 tys.
• Sant Julià de Lòria – 7,7 tys.
• Encamp – 7,5 tys.
• La Massana – 5,0 tys.
• Santa Coloma – 3,0 tys.
• Ordino – 3,0 tys.
• Pas de la Casa – 2,4 tys.

Andora jest jednym z najmniejszych państw Europy, leżącym w górzystym regionie Pirenejów na styku Europy Zachodniej i Południowej. Kraj cechuje się górzystym krajobrazem i chłodnym klimatem i należy do wysoko rozwiniętych państw Europy.

Powierzchnia, położenie i granice

Powierzchnia - 453 km2 - co odpowiada wielkości dużej polskiej gminy, lub niewielkiego powiatu.

Położenie - Andora leży w południowo-zachodniej części Europy, pomiędzy Francją i Hiszpanią, na styku Półwyspu Iberyjskiego ze zwartą częścią Europy.

Centralny punkt kraju znajduje się na: 42°32'N, 1°35'E. Rozciągłość południkowa wynosi 24 km, a równoleżnikowa 25 km.

Andora graniczy z następującymi państwami:

• Francja - 60 km
• Hiszpania - 65 km

Andora jest krajem śródlądowym, a do najbliższego morza (Morze Śródziemne) ma 120 km.

Budowa geologiczna i rzeźba

Andora jest krajem wybitnie górzystym, gdzie obszary górskie, z wyjątkiem licznych dolin śródgórskich zajmują całą powierzchnię kraju. Masywy górskie kraju zbudowane są ze skał krystalicznych, pochodzenia kambryjskiego i z ordowiku (paleozoik), na które składają się głównie wapienie, a także kwarcyty, łupki i fyllity. Starsze skały pokrywają w większości młodsze osady, głównie skały wapienne. W południowo-wschodniej części kraju góry zbudowane są głównie z granitu. Krajobraz Andory charakteryzuje się rzeźbą glacjalną, a co za tym idzie, ostateczny kształt dolin i gór został nadany w czasie ostatnich czwartorzędowych zlodowaceń. Występują tam min. cyrki lodowcowe, niewielkie jeziora pochodzenia glacjalnego i malownicze przełomy rzek.

Andora jest wysokopołożonym krajem, gdzie średnia wysokość wynosi 1 996 m n.p.m. a zdecydowana większość szczytów górskich ma ponad 2 400 m n.p.m. Najwyższy szczyt kraju Pic Alt de la Coma Pedrosa wznosi się na 2 946 m n.p.m. i znajduje się na granicy z Hiszpanią w zachodnim krańcu Andory. Najniższe tereny Andory znajdują się na wysokościach rzędu 850–900 m n.p.m. Najniższy punkt Riu Runer kraju leży na wysokości 840 m n.p.m. i znajduje się w pobliżu granicy z Hiszpanią. Główną pokrywą glebową w kraju są górskie litosole, a dolinach rzecznych występują aluwialne fluwisole.

Klimat

Andora leży w strefie klimatu podzwrotnikowego, jednak ze względu na rzeźbę terenu w kraju panuje klimat górski. Pogoda w Andorze charakteryzuje się chłodną i śnieżną zimą, mroźną na terenach wysokogórskich, i łagodnym latem.

Temperatury nie są zbyt wysokie. Średnia roczna temperatura wynosi od 6 °C do 9 °C. Zimą w dolinach średnia wartości utrzymują się na poziomie 0 °C, natomiast na terenach górskich utrzymuje się ujemna temperatura. Zima trwa 6 miesięcy. Lata są stosunkowo ciepłe, ale upalne dni nie występują w ogóle. Średnie wartości letnie wynoszą około 19 °C. Maksymalne wartości osiągają latem 25 °C, rzadko zdarza się, by w dolinach średnia termiczna osiągała 30 °C. Wysoko w górach jest latem chłodno, temperatura rzadko przekracza 15 °C.

Opady są wysokie, ale większość dni w Andorze jest sucha i słoneczna. Największe opady notuje się wiosną, a zwłaszcza latem, gdzie mają one postać często silnych ulew. Do częstych letnich i wiosennych zjawisk pogodowych należą burze. Średnie wartości opadów wahają się od 1 200 do 1 400 mm rocznie. Najniższe opady atmosferyczne notuje się w okresie zimy. Zimą opady mają postać śniegu, a sam śnieg w górach utrzymuje się średnio 200 dni w roku.

Wody

Prawie cała Andora należy do zlewiska Morza Śródziemnego, jako że główna rzeka kraju - Valira uchodzi do hiszpańskiej rzeki Segre, a z nią do Ebro, wpadającej do tego morza. Valira płynie przez stolicę Andory i przekracza granicę hiszpańską na południu kraju. Jedynie na wschodzie kraju granica Andory przekracza główny pirenejski dział wodny i niewielki skrawek państwa obejmuje źródłowe tereny rzeki Ariège, której wody należą do dorzecza Garonny, z którą płyną do Atlantyku.

Pozostałe rzeki Andory są na ogół krótkie i obfite w wodę. Wszystkie rzeki zasilane są głównie przez śniegi, zalegające przez większą część roku w górach. Rzeki Andory cechują się wysokim poziomem zmian wodostanów. Największy poziom osiągają wczesnym latem, a najniższy zimą.

W Andorze znajdują się liczne, niewielkie jeziora górskie, których łącznie jest 172. Największym jest Estanys de Juclar o powierzchni zaledwie 56,8 ha, które znajduje się w północno-wschodniej części Andory. Rzeki Andory są w znaczący sposób wykorzystywane dla potrzeb hydroenergetyki.

Flora i fauna

Terytorium Andory pokrywa roślinność górska, alpejska, a co za tym idzie występuje piętrowość roślinna. Roślinności typowej dla obszarów podzwrotnikowych jest niewiele, reprezentują ją m.in. wiecznie zielone dęby. Dominuje roślinność górska, a lasy zajmują 23% powierzchni kraju. Powszechne są lasy sosnowo-jodłowe oraz brzozowe. Nielicznie rosną także kasztanowce i orzechowce. Ponad strefą lasów rozciągają się łąki alpejskie, gdzie rosną mchy i jeżyny, a z kwiatów goździki i stokrotki.

Faunę reprezentują typowe dla europy leśne i górskie gatunki zwierząt. W lasach żyją takie drapieżniki jak wilki, lisy oraz kuny, a z roślinożerców - króliki i zające. Z gatunków typowo górskich zaliczyć należy kozicę, a także endemicznego koziorożca pirenejskiego. Z ptaków w górach bytują orły i sępy. Liczne są także w lasach gatunki ptaków śpiewających, a poza nimi występują sowy, dzięcioły i inne ptaki charakterystyczne dla obszarów leśnych. Rzeki Andory zamieszkują pstrągi i szczupaki.

• Andorscy Katalończycy 36,2%
• Hiszpanie 30,4%
• Portugalczycy 15,9%
• Francuzi 5,8%
• inni 11,7%

Język kataloński (kat. llengua catalana , català ) – język romański z grupy zachodniej, mający status języka urzędowego w Andorze i hiszpańskich wspólnotach autonomicznych: Katalonii, Balearach i Walencji. Jest zrozumiały dla 9 milionów ludzi, z których większość zamieszkuje wymienione regiony Hiszpanii.

Według Ethnologue kataloński jest językiem wschodnioiberyjskim. Dzieli wiele cech z hiszpańskim, włoskim i francuskim.

Najbliższym krewnym katalońskiego jest język oksytański. Z powodu tego podobieństwa oraz opierając się na pewnych teoriach historycznych dotyczących pochodzenia Katalończyków, niektórzy językoznawcy zaliczają kataloński nie do grupy iberoromańskiej, lecz galoromańskiej. Jeszcze inni wyróżniają dla tych dwóch języków osobną grupę oksytańską. Jak wszystkie języki romańskie, kataloński wywodzi się z łaciny.

Język kataloński jest jedynym językiem urzędowym Andory, a także, obok hiszpańskiego, hiszpańskich wspólnot autonomicznych Katalonii, Walencji i Balearów. Mimo dość licznej grupy mówiących, nie ma podobnego statusu w Aragonii, chociaż jest chroniony przez aragońskie prawo od 1990 r.

Ze względu na francuskie prawo i brak ratyfikacji Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, kataloński nie może uzyskać statusu urzędowego w Katalonii Północnej. Natomiast zgodnie z Kartą na rzecz języka katalońskiego uchwaloną przez radę generalną departamentu Pyrénées-Orientales, kataloński został uznany za część dziedzictwa kulturowego podlegającą ochronie i korzystającą ze wsparcia samorządu departamentalnego. Rada zobowiązała się do dwujęzycznej polityki informacyjnej, promocji obecności katalońskiego w sferze publicznej oraz wsparcia dla szkół dwujęzycznych (obecnie kataloński nauczany jest głównie jako nieobowiązkowy język obcy).

Domena internetowa

W 2005 r. ICANN zdecydowała o utworzeniu nowej domeny internetowej .cat dla stron katalońskojęzycznych, jak również szerzej – jakkolwiek związanych z językiem i kulturą katalońską. Jako domena funkcjonalna, nie terytorialna, może być używana przez osoby i organizacje z całego świata.

• chrześcijaństwo – 90%:
  • katolicyzm – 85%
  • inni chrześcijanie – 4,7%
  • protestantyzm i niezależne kościoły – 0,3%
• niereligijni – 7,8%
• islam – 0,8%
• inne religie – 0,5%
• hinduizm – 0,4%
• Świadkowie Jehowy – 0,21%
• tradycyjne religie – 0,2%

Źródło: Joshua Project, 2010.

Do lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku Andora była ubogim krajem pasterskim z dość dobrze rozwiniętym rękodzielnictwem. Podjęte wówczas działania w ciągu ćwierćwiecza zmieniły zasadniczo strukturę gospodarczo-społeczną tego minipaństwa. Do kraju napłynęło ponad 30 tys. imigrantów, zatrudnionych głównie w obsłudze żywiołowo rozwijającego się ruchu turystycznego i finansach. Aż 80% PKB stanowią wpływy z turystyki, w tym z handlu towarami, na które państwo wcale lub prawie wcale nie nakłada podatków, głównie paliwem, alkoholami i wyrobami tytoniowymi ? każdego roku Andora jest odwiedzana przez 9 milionów turystów. Dzięki korzystnym prawom fiskalnym i celnym, Andora ma opinię raju podatkowego, co wspomaga rozwój banków i skłania zagraniczne firmy do zakładania tam swoich siedzib. Przemysł jest rozwinięty słabo, głównie wydobycie surowców naturalnych (ruda żelaza, ołów, marmur, granit). Rolnictwo, ze względu na brak ziemi ornej, to prawie wyłącznie hodowla owiec i bydła, z czym związana jest wytwórczość odzieży, produkcja galanterii skórzanej i biżuterii oraz pamiątkarstwo. Sieć drogowa obejmuje 380 km znakomitych dróg powiązanych z siecią państw ościennych. Bilans handlowy jest wybitnie ujemny. W 2002 wyeksportowano towarów za 111 mln euro, zaś sprowadzono za 1,2 mld euro. PKB w tym samym roku wyniósł 1,3 mld euro czyli około 20 tys. na mieszkańca.

Struktura zatrudnienia:

• usługi 65%,
• przemysł 29%,
• rolnictwo 6%.

Andora jest siedzibą wielu firm zagranicznych (m.in. banków). Przemysł jest słabo rozwinięty (głównie produkcja papierosów, brandy, odzieży, mebli). Rzemiosło to głównie pamiątki. Sprzedaż znaczków pocztowych. Uprawa tytoniu. Eksploatacja lasów. Rolnictwo, ze względu na brak ziemi ornej, to prawie wyłącznie hodowla owiec i bydła domowego.

Jeszcze w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku Andora liczyła zaledwie 22 tysiące mieszkańców, niemal w całości Andorczyków. Gwałtowne przemiany gospodarcze i rozwój turystyki spowodował znaczny napływ imigrantów, którzy w 2002 roku stanowili aż 62% mieszkańców, z czego było 26 tys. Hiszpanów, ponad 7 tys. Portugalczyków, 4,3 tys. Francuzów. Rdzenni Andorczycy są mniejszością we własnym kraju. Językiem urzędowym jest kataloński, choć mówi się także po hiszpańsku i francusku. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 148 osób na km², ale zasadnicza część ludności skupia się w dolinie rzeki Envaliry, gdzie leży stolica. Większość ludności jest wyznania rzymskokatolickiego. Głównym zajęciem mieszkańców jest obsługa ruchu turystycznego, handel i praca w szybko rozwijającej się bankowości. Tradycyjne zajęcia jak rękodzielnictwo czy rolnictwo mają bardzo małe znaczenie.

W czasach obecnych (od reformy w 1934 roku) armia Andory to kilkunastu ochotników w kompanii reprezentacyjnej. Poza tym wszyscy mieszkańcy (przede wszystkim mężczyźni) w wieku produkcyjnym traktowani są jako rezerwiści. Obrona Księstwa Andory jest obowiązkiem Francji i Hiszpanii.

Zgodnie z prawem Andory na wypadek wojny w każdym domu musi być co najmniej jeden karabin. Jeśli właściciel domu nie posiada własnej broni, policja dostarcza ją z zapasów państwowych.

Kilkunastu ochotników w kompanii reprezentacyjnej.

brak

brak

Andora ma ograniczone zasoby naturalne, w tym energię. W ostatnich latach rząd Andory podjął jednak działania w celu zwiększenia wykorzystania energii odnawialnej i zrównoważonego rozwoju.

W Andorze energia elektryczna wytwarzana jest głównie z węgla, który jest sprowadzany z Hiszpanii i Francji. Jednakże, w ostatnich latach rząd Andory zaczął inwestować w odnawialne źródła energii, takie jak energia wiatrowa i słoneczna. W 2019 roku udział energii odnawialnej w zużyciu energii elektrycznej wyniósł 6,5%. Andora zobowiązała się do zwiększenia udziału energii odnawialnej do 25% do 2030 roku.

Andora ma również niewielkie zasoby wody, co utrudnia rozwój energii hydroelektrycznej. Jednak rząd Andory podjął działania w celu poprawy efektywności energetycznej budynków, co ma przyczynić się do zmniejszenia zużycia energii i emisji gazów cieplarnianych.

Ponadto, Andora stawia na promowanie zrównoważonego transportu, w tym transportu publicznego, jak również promuje korzystanie z samochodów elektrycznych. Rząd Andory zapowiedział również plany wprowadzenia taryf dla energii elektrycznej, które będą zróżnicowane w zależności od pory dnia, co ma zachęcić ludzi do korzystania z energii w godzinach o niskim zapotrzebowaniu.

Podsumowując, Andora stara się zwiększyć wykorzystanie energii odnawialnej i promować zrównoważony rozwój. W ciągu kilku ostatnich lat, kraj zaczął inwestować w energię wiatrową i słoneczną, co przyczyniło się do zmniejszenia zużycia węgla. Andora również stawia na efektywność energetyczną w budynkach i promowanie zrównoważonego transportu, aby zmniejszyć emisję gazów cieplarnianych. Mimo ograniczonych zasobów naturalnych, Andora ma ambicje stać się bardziej zrównoważonym państwem pod względem energetycznym.

Andora to kraj górski, położony w Pirenejach, co oznacza, że nie ma dostępu do morza. Z tego powodu, transport morski nie jest obecny w Andorze.

Jednakże, pomimo braku dostępu do morza, Andora jest krajem o rozwiniętej infrastrukturze transportowej, w tym transportu drogowego i lotniczego. Kraj ten posiada dobre połączenia drogowe z sąsiednimi krajami, takimi jak Francja i Hiszpania, co umożliwia łatwy dostęp do portów morskich znajdujących się na wybrzeżu.

Andora nie posiada własnego lotniska, więc transport lotniczy odbywa się głównie poprzez pobliskie lotniska w Hiszpanii i we Francji. Najbliższe lotnisko znajduje się w Lérida-Alguaire, w Hiszpanii, oddalone około 160 km od Andory. Inne lotniska znajdują się w Barcelonie, Perpignan i Tolouse, ale wszystkie są oddalone o co najmniej 2 godziny jazdy samochodem od Andory.

Mimo braku własnego lotniska, Andora jest łatwo dostępna dzięki dobrze rozwiniętej sieci dróg i transportu publicznego. Istnieją regularne połączenia autobusowe i taksówki z pobliskimi lotniskami, które oferują połączenia z wieloma miastami w Europie i poza nią. Istnieją również prywatne usługi przewozowe, które oferują transfer z lotniska bezpośrednio do Andory.

Ponadto, w 2015 roku otwarto w Andorze lotnisko dla helikopterów o nazwie La Seu d'Urgell Airport Heliport, które umożliwia transport do pobliskich miejscowości i ośrodków narciarskich. Lotnisko to jest jednak przeznaczone głównie dla prywatnych helikopterów, a nie dla lotów komercyjnych.

Andora nie posiada transportu kolejowego.

Transport drogowy jest głównym środkiem transportu w Andorze. Kraj ten posiada dobrze utrzymaną sieć dróg, która umożliwia łatwe poruszanie się samochodami, autobusami i motocyklami. Drogi są dobrze oznakowane, co ułatwia nawigację, a także bezpieczne, co zapewnia komfortowe i bezpieczne podróżowanie. W Andorze obowiązuje ruch prawostronny.

Według danych z 2021 roku, w Andorze znajduje się około 320 km dróg, z czego tylko około 120 km stanowią drogi główne, a pozostałe to drogi lokalne i wewnętrzne.

Najważniejszymi drogami w Andorze są dwie drogi krajowe: CG-1, która biegnie wzdłuż doliny rzeki Valira i łączy Andorę z Hiszpanią, oraz CG-2, która biegnie przez dolinę rzeki Valira del Nord i łączy Andorę z Francją. Obie drogi są dobrze utrzymane i oznakowane, co ułatwia poruszanie się po kraju.

Ponadto, Andora posiada wiele dróg lokalnych i wewnętrznych, które umożliwiają dostęp do mniejszych miejscowości i ośrodków turystycznych. W większości przypadków są to wąskie i kręte drogi górskie, co stanowi wyzwanie dla kierowców, ale jednocześnie oferuje piękne widoki na góry i krajobraz Andory.

Od granicy hiszpańskiej (w pobliżu La Seu d’Urgell), prowadzi na północ droga CG 1, która rozwidla się na wysokości Escaldes-Engordany, tuż za stolicą, Andorra la Vella. Jedna z odnóg (CG 3) wiedzie dalej na północ, w kierunku parafii Ordino, druga (CG 2) – na wschód, przez parafie Encamp i Canillo, do granicy francuskiej w Pas de la Casa.

Jedna z głównych tras (CG 4) prowadzi również z Massany na wschód, przez miasteczka Erts, Xixerella i Pal. Pozostałe drogi, wiodące w głąb kraju, są niższej kategorii, węższe, ale na ogół też dobrej jakości.

Andorskie taksówki pomalowane są na biało-żółto. Nie zatrzymuje się ich na ulicy. Czekają na pasażerów na kilku zaledwie postojach w Andorra la Vella i Escaldes-Engordany lub przyjeżdżają na telefoniczne wezwanie. Taryfy za przejazd obejmują dwie strefy: A (Andorra la Vella i Escaldes-Engordany) i B (pozostałe parafie). W czasie sezonu narciarskiego rząd Andory ustala wysokość opłat za dojazd taksówką ze stolicy do rejonów tras narciarskich. Jadąc z powrotem płaci się już według taksometru.

Drogi: 320 km (2021).

1 publiczna stacja telewizyjna i 2 publiczne stacje radiowe; około 10 komercyjnych stacji radiowych; dobry odbiór audycji radiowych i telewizyjnych ze stacji we Francji i Hiszpanii; uaktualniony do naziemnej telewizji cyfrowej w 2007 r.; około 25 dostępnych międzynarodowych kanałów telewizyjnych (2019)

Jest mieszanką kuchni Hiszpańskiej i Francuskiej.

Z tradycji kulinarnej swoich wschodnich sąsiadów, Andora zaczerpnęła tak popularny na na południowym zachodzie Francji (Poitou, Akwitania, Perigord, Quercy, Gaskonia, Pireneje) smalec kaczy i gęsi.

Do najbardziej znanych dań lokalnych należy zaliczyć omlet (truites de casseroles), proste danie z ziemniaków i kapusty (trixat), szynkę zapiekaną z miodem (rostes amb mel) i ser (ormatge de tup). Zupy gotowane są najczęściej na baraninie z warzywami i ziemniakami.

Dokumentem uprawniającym do wjazdu i pobytu (niezależnie od jego celu) na terytorium Andory przez okres 90 dni jest paszport bądź dowód osobisty.

Paszport powinien być ważny minimum 3 miesiące dłużej niż planowany okres pobytu.

Dzień Konstytucji - obchodzony 14 marca, upamiętniający uchwalenie pierwszej konstytucji Andory w 1993 roku.

• Terytorium Polski jest większe od Andory o 668 razy.
• Andora nie posiada lotniska.
• Odsetek osób bezrobotny jest bliski zeru.
• Po wybuchu I Wojny Światowej Andora w 1914 roku wypowiedział wojnę Niemcom. Oficjalny rozejm oba kraje podpisały jednak dopiero w 1958 roku, gdyż organizatorzy konferencji w Wersalu zapomnieli, o tym, że Andora wypowiedziała wojnę Niemcom.
• Zgodnie z prawem na wyposażeniu każdego gospodarstwa domowego powinien znajdować się jeden karabin na wypadek wybuchu wojny. Jeśli brakuje go na wyposażeniu, to zostanie on dostarczony przez policję z zapasów państwowych.
• Biura rządu, sądu i więzienia znajdują się w „Domu Dolin”, który został zbudowany w 1580 roku w Andorze la Vella, stolicy Andory.
• W 1933 roku Andora została zajęta przez Francję.
• Położona w wschodnich Pirenejach Andora jest górzysta – z 72 szczytami. Księstwo posiada dwa obszary narciarstwa alpejskiego.
• Największy park przyrodniczy Andory, Dolina Madriu-Perafita-Claror, została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2004 roku i zajmuje 9% powierzchni kraju. Składa się z lodowców, zalesionych dolin, szerokich zielonych pastwisk i skalistych gór.
• Stolica Andory, Andora La Vella, jest najwyższą stolicą w Europie, z wysokością 1.023 metrów.
• Andora nie ma Państwowego banku i nigdy nie posiadała własnej waluty.

Toni Bernadó wł. Antonio Bernadó Planas (ur. 9 grudnia 1966 w Sant Julià de Lòria) – andorski maratończyk, olimpijczyk. Brał udział w igrzyskach w roku 1996 (Atlanta), 2000 (Sydney), 2004 (Ateny), 2008 (Pekin) i 2012 (Londyn). Nie zdobył żadnych medali. Jest wielokrotnym rekordzistą Andory na różnych dystansach.

Na terytorium Andory nie ma zastosowania Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ) uprawniająca turystę do korzystania w krajach Unii Europejskiej z bezpłatnej opieki medycznej w sektorze publicznym. Pacjent powinien zapłacić za wystawioną przez lekarza fakturę i rozliczyć ją z prywatną firmą ubezpieczeniową po powrocie do Polski. Koszt zwykłej wizyty u lekarza - 60 EUR.

Szkolnictwo podstawowe i średnie

Edukacja w Andorze jest obowiązkowa dla wszystkich dzieci w wieku od 6 do 16 lat.

W kraju istnieją zasadniczo trzy współistniejące systemy szkolne: francuski , hiszpański i andorski.Rząd francuski częściowo dofinansowuje edukację w szkołach języka francuskiego. Około 50% dzieci z Andory uczęszcza do francuskich szkół podstawowych, a reszta uczęszcza do szkół hiszpańskich lub andorskich.

Szkolnictwo wyższe

Uniwersytet Andory (The University of Andorra język kataloński: Universitat d'Andorra) powstała w lipcu 1997 roku. Większość absolwentów szkół średnich, którzy kontynuują naukę, uczęszcza do szkół we Francji lub Hiszpanii. Andora ma także szkołę pielęgniarską i szkołę informatyki.

samochody, rafinowana ropa naftowa, perfumy, produkty do golenia, likiery (2019)

układy scalone, wyposażenie dentystyczne, samochody, złoto, olejki eteryczne (2021)