AFGANISTAN

Początki

Państwo Afganistan jako samodzielny organizm państwowy powstało dopiero w XVIII w. Na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. terytorium dzisiejszego Afganistanu zostało opanowane przez Arjów. W połowie I tysiąclecia znajdowało się w składzie Baktrii. Od VI w. p.n.e. podlegało perskim Achemenidom. W roku 330 p.n.e. podbite przez Aleksandra III Wielkiego, po rozpadzie jego imperium powstało tu około 250 p.n.e. państwo grekobaktryjskie, a na jego miejscu I–IV w. n.e. — państwo Kuszanów. Plemiona Heftalitów zjednoczyły pn. tereny Afganistanu w V–VI w., ale uległy Sasanidom z Iranu. W VII w. Arabowie włączyli do kalifatu prawie cały Afganistan, islam znalazł tu bardzo szybko rzesze wyznawców. Od poł. IX w. lokalne dynastie uniezależniły się od kalifatu i Afganistan kolejno podlegał perskiej dynastii Tahirydów, Safarydów, Samanidów, tur. dyn. Ghaznawidów oraz szachom Chorezmu. Najazdy mong. w XIII i XIV w. wyniszczyły kraj cywilizacyjnie, jedynie w okresie rządów Timurydów w XV w. nastąpił krótki okres ożywienia gosp. i kult. z centrum w Heracie; w XVI w. obszar Afganistanu podzielono między Persję, państwo Wielkich Mogołów i chanat uzb. w Azji Środkowej.

Za twórcę państwa Afganistan jest uważany Ahmad Szah Durrani (panował 1747–73), którego państwo obejmowało tereny należące do plemion afgańskich i do pn. Indii (oprócz plemion afgańskich znalazły się tu m.in. plemiona turkmeńskie, Uzbecy, Hazarowie, Beludżowie); jego następcy utracili pn. Indie, a wojna domowa podzieliła kraj na wiele niezależnych księstw, które ponownie zjednoczył Dost Mohammad Chan (panował 1826–63). Afganistan stał się wówczas obiektem ostrej polit. rywalizacji bryt.-ros.; obawy W. Brytanii o rosnące wpływy ros. zagrażające jej panowaniu w Indiach przyczyniły się do wybuchu I wojny ang.-afgańskiej (1838–42); Dost Mohammad, pozbawiony władzy i uwięziony, odzyskał ją natychmiast po wycofaniu się bryt. korpusu, nie potrafiącego opanować buntu plemion; jego syn i następca, Szer Ali Chan, utracił władzę w wyniku II wojny ang.-afgańskiej (1878–80), jej przyczyną również był wzrost wpływów ros. i próby W. Brytanii przeciwstawienia się im. Abdurrahman Szah (panował 1880–1901) uznał bryt. kontrolę nad polityką zagraniczną Afganistanu (Afganistan miał być buforem między Rosją a Indiami) i zachował wewn. niezawisłość, wprowadzając politykę izolacjonizmu; 1893, zagrożony nową wojną, pozwolił na przyłączenie do Indii bryt. części obszaru zamieszkanego przez afgańskie plemiona Pasztunów, uznając jako granicę tzw. linię Duranda; w czasie I wojny światowej Afganistan pozostał neutralny. Następny władca, Amanullah Chan (panował 1919–29) ogłosił niepodległość Afganistanu i wkroczył na teren Pasztunistanu za linię Duranda, wywołując 1919 III wojnę ang.-afgańską; W. Brytania po kilku miesiącach walk podpisała traktat w Rawalpindi uznający niepodległość Afganistanu, który wycofał się z zajętych terenów; 1921 zawarto dwustronne układy bryt.-afgański i sowiecko-afgański, które przypieczętowały niezawisłość i niepodległość Afganistanu; Amanullah rozpoczął wszechstronny program reform (pierwsza konstytucja 1923, modernizacja systemu adm., ustanowienie świeckiego sądownictwa, reforma podatków itp.) wrogo przyjęty przez większość społeczeństwa. W 1928 wybuch powstania zbrojnego, abdykacja i ucieczka Amanullaha; władzę przejął na krótko Bacza-je Saghao, Tadżyk, pod imieniem Habibullaha II; opozycją przeciwko niemu kierował pasztuński ród Musahiban, który objął władzę osadzając na tronie Nadera Szaha; przyjęto program stopniowych reform przy zachowaniu neutralnej polityki zagr.; 1933 Nader Szah został zamordowany, a jego syn Zaher Szah kontynuował politykę wewn. i zagr. ojca.

II Wojna Światowa

W czasie II wojny świat. Afganistan także zachował neutralność; 1946 został czł. ONZ; powstanie Pakistanu 1947 spowodowało powracające napięcia na granicy afgańsko-pakistańskiej (wyznaczonej przez linię Duranda), której Afganistan nie uznawał, roszcząc pretensje do Pasztunistanu; w tym sporze Afganistan znalazł sojuszników w ZSRR i krajach komunist.; wpływy polit. i ekon. ZSRR zwiększały się z upływem lat; w latach 60. liberalne reformy wewn. (1964 nowa konstytucja — powstał 2-izbowy parlament, a w wyborach 1965 po raz pierwszy głosowały kobiety), jednak opozycja na rzecz swobód demokr. zaktywizowała się i zradykalizowała (po klęsce suszy 1970–73 dramatycznie pogorszyła się też sytuacja gosp.); 1973 nastąpił wojsk. zamach stanu, proklamowano republikę; premierem, prezydentem, min. obrony oraz spraw zagr. został gen. M. Daud Chan; jego dyktatorskie rządy zakończyły się 1978 tzw. rewolucją kwietniową (zginął on i jego stronnicy), władzę objęła Rada Rewol. — jej przewodn. N.M. Taraki, sekr. generalny komunist. Lud.-Demokr. Partii Afganistanu (L-DPA). Afganistan został Demokr. Republiką Afganistanu, L-DPA — jedyną i rządzącą partią; zapowiedziano przeprowadzenie zasadniczych reform społ.-ekon. wprowadzających kraj na niekapitalist. drogę rozwoju; tempo wprowadzanych zmian wzorowanych na modelu sowieckim, wzmagało wrogość konserwatywnego społeczeństwa do władzy centr. (w marcu 1979 powstanie fundamentalistów islamskich w Heracie) oraz spowodowało rozłam i walki wewn. w L-DPA (powstały 2 frakcje: umiarkowana Parczam i radykalna Chalk); we wrześniu 1979 przewrót rządowy, zabójstwo Tarakiego i przejęcie władzy przez przywódcę Chalku, H. Amina (który nie został zaakceptowany przez ZSRR); w grudniu 1979 zaczęła się sowiecka interwencja wojsk., zamordowanie Amina i powierzenie kierownictwa Rady Rewol. B. Karmalowi z frakcji Parczam; ciężkie kilkuletnie walki partyzantów afgańskich (modżahedinów) z armią rządową i sowieckim korpusem interwencyjnym, który poniósł znaczne straty (kilkanaście tys. zabitych); nastąpił masowy exodus ludności do Pakistanu i Iranu, gdzie powstały bazy szkoleniowe i zaopatrzeniowe modżahedinów (wsparcia udzielały im Stany Zjedn., państwa Europy Zach. i kraje arab., zwł. Arabia Saudyjska); potępienie ZSRR przez opinię międzynar., m.in. rezolucje ONZ i Organizacji Konferencji Islamskiej wzywające do wycofania wojsk sowieckich z Afganistanu. W 1986 dymisja B. Karmala, którego zastąpił M. Nadżibullah i, w porozumieniu z nowym przywódcą ZSRR M.S. Gorbaczowem, zapowiedział politykę zgody nar. i wycofanie wojsk sowieckich. Od 1988 ewakuacja jednostek wojsk. ZSRR z Afganistanu (do lutego 1989); opozycja wzmogła ofensywę antyrządową, jednocześnie nastąpiły rozłamy i walki wewn. wśród modżahedinów, co uniemożliwiło wyłonienie jednomyślnie akceptowanych przedstawicieli do negocjacji z rządem; 1991 Stany Zjedn. i rząd w Moskwie oznajmiły o wstrzymaniu pomocy wojsk. dla stron konfliktu afgańskiego od pocz. 1992, ONZ zaproponowała konferencję pokojową i pośrednictwo w mediacjach. Od kwietnia 1992 (po obaleniu prez. Nadżibullaha i zajęciu Kabulu przez modżahedinów) rządy w Afganistanie sprawowała Rada Kierownicza złożona z przywódców 10 ugrupowań opozycji; funkcję tymczasowego prezydenta powierzono B. Rabbaniemu, Tadżykowi (popieranemu przez najsilniejsze ugrupowanie — Stow. Muzułm., Dżamijat-e Islami, pod kierownictwem Ahmada Szaha Masuda, także Tadżyka); 1993 G. Hekmatjar, Pasztun, przywódca Partii Muzułm. (Hezb-e Islami), który toczył bój o Kabul z prez. Rabbanim, zgodził się przyjąć stanowisko premiera i zaprzestać walk. Wkrótce nastąpił rozłam wśród dawnej opozycji muzułm. — ugrupowanie talibów (uczniów szkół muzułm.) wypowiedziało wojnę mudżahedinom, zwolennikom prez. B. Rabbaniego, zapowiadając wprowadzenie prawa muzułm. w Afganistanie; pod koniec 1995 talibowie zajmowali już połowę terytorium kraju, 1997 — trzy czwarte, przejęli faktycznie władzę obalając prez. B. Rabbaniego (1996); zaprowadzili restrykcyjne przepisy szari'atu (przy poparciu Pakistanu i Arabii Saudyjskiej); 20 VIII 1998 lotnictwo amer. zbombardowało bazy terrorystów we wschodnim Afganistanie; IX 1998 napięcie między Afganistanem a Iranem groziło wybuchem konfliktu zbrojnego.

Władza ustawodawcza

• Zgromadzenie Narodowe
  • Izba Starszych
  • Izba Ludowa

Zgromadzenie Narodowe

To dwuizbowy parlament Afganistanu, główny organ władzy ustawodawczej w tym kraju.

Izby:

• Izba Ludowa – 249 członków
• Izba Starszych – 102 członków

Siedzibą Zgromadzenia jest budowany od 2005 przy wsparciu finansowym władz Indii gmach w Kabulu.

Izba Starszych (Jaargah e Buzurgan)

To wyższa izba afgańskiego parlamentu, Zgromadzenia Narodowego. Składa się ze 102 członków, podzielonych na trzy 34-osobowe grupy. Pierwsza grupa wybierana jest przez władze poszczególnych prowincji (po jednym deputowanym z każdej). W skład drugiej wchodzą deputowani wybierani wspólnie przez władze wszystkich okręgów, na które dzieli się każda z prowincji (tutaj również w każdej prowincji wybierana jest 1 osoba). Pozostałe 34 miejsca obsadza prezydent, przy czym obowiązany jest co najmniej połowę z nich powierzyć kobietom. Dwa miejsca z puli prezydenckiej są z kolei zarezerwowane dla osób niepełnosprawnych, a dwa kolejne dla przedstawicieli ludności koczowniczej.

Podczas wyborów parlamentarnych w 2005, wbrew wcześniejszym planom, ze względów bezpieczeństwa nie przeprowadzono równocześnie wyborów do władz okręgów. Dlatego miejsca przypisane ich przedstawicielom zostały tymczasowo obsadzone przez rady prowincji, które oprócz dokonania wyboru członków Izby ze swojej puli, dodatkowo wydelegowały po jednej osobie ze swojego grona jako przedstawiciela okręgów danej prowincji.

Zgodnie z afgańską konstytucją, Izba Starszych posiada uprawnienia przede wszystkim doradcze, zaś jej wpływ na proces legislacyjny jest zdecydowanie mniejszy niż izby niższej parlamentu - Izby Ludowej.

Izba Ludowa (Jaargah Mardumi)

To niższa izba bikameralnego parlamentu Afganistanu, Zgromadzenia Narodowego. Choć formalnie izbą wyższą jest Izba Starszych, to właśnie Izba Ludowa stanowi ciało o największym znaczeniu w procesie legislacyjnym.

Izba Ludowa liczy 249 członków, w większości wybieranych w wielomandatowych okręgach wyborczych (których granice pokrywają się z okręgami w znaczeniu podziału administracyjnego). 64 miejsca (po dwa) z każdej prowincji są zagwarantowane dla kobiet. Mandaty te nie są jednak obsadzane w drodze wyborów, lecz poprzez nominację prezydenta. W taki sam sposób przydzielane są dwa mandaty zarezerwowane dla osób niepełnosprawnych i dwa dla ludności koczowniczej. Ze względu na niski poziom alfabetyzacji kraju, kandydaci na listach wyborczych wymienieni są nie tylko z nazwiska – umieszcza się tam także przypisane im wcześniej obrazkowe symbole, którymi mogą posługiwać się w kampanii wyborczej. Kadencja trwa 5 lat.

System partyjny w Afganistanie jest obecnie niezwykle słaby i wszyscy członkowie izby są aktualnie bezpartyjni. Faktycznie większość należy jednak do nieformalnych stronnictw tworzonych przez lokalnych przywódców (w większości oligarchów posiadających prywatne armie) w poszczególnych prowincjach.

Afganistan jest podzielony na 34 prowincje (wilajet) i 398 powiatów:

• Badachszan
• Badghis
• Baghlan
• Balch
• Bamian
• Dajkondi
• Farah
• Farjab
• Ghazni
• Ghor
• Helmand
• Herat
• Dżozdżan
• Kabul
• Kandahar
• Kapisa
• Chost
• Kunar
• Kunduz
• Laghman
• Logar
• Nangarhar
• Nimruz
• Nuristan
• Oruzgan
• Paktija
• Paktika
• Panczszir
• Parwan
• Samangan
• Sar-e Pol
• Tachar
• Wardak
• Zabol

Główne miasta (ludność – stan na 21 września 2006)

• Kabul – 2536,3 tys
• Herat – 349 tys.
• Kandahar – 324,8 tys.
• Mazar-i Szarif – 300,6 tys
• Dżalalabad – 168,6 tys.
• Kunduz – 117,5 tys.

Afganistan leży w pn.-wsch. części Wyż. Irańskiej i Hindukuszu, jest krajem górzysto-wyżynnym — ponad 50% pow. wznosi się powyżej 2000 m; aktywną sejsmicznie centr. i pn.-wsch. część Afganistanu (katastrofalne trzęsienia ziemi, ostatnie 1998) zajmują góry fałdowań alp.: Hindukusz (Noszak, 7485 m, najwyższy w Afganistanie) z zach. pasmem Koh-i Baba (wys. do 5135 m) oraz Safed Koh; na pd.-zach. rozległe kotliny z pustyniami Margo, Registan i kompleksem jezior i błot (w kotlinie Sistanu) — Hamun-e Helmand; na pn.-zach. równina Baktrii. Na obszarze Afganistanu dominuje klimat podzwrotnikowy kontynent., suchy i skrajnie suchy, w górach — chłodny; średnia temp. w styczniu od 2°C na równinie Baktrii, 5–6°C w Kotlinie Sistanu do –10°C i poniżej w górach, w lipcu odpowiednio od 30 do 33°C do poniżej 0°C w wyższych piętrach Hindukuszu; temp. maks. ponad 45°C; średnie roczne sumy opadów od 50 mm na pustyniach do 1000–1100 mm w wysokich górach; zimą częste opady śniegu; na pustyniach latem burze pyłowe. W Afganistanie przeważają obszary bezodpływowe; gł. rz.: Amu-daria (na granicy z Turkmenistanem, Uzbekistanem i Tadżykistanem) z dopływami Kunduz i Kokcza, Kabul (dopływ Indusu), Murghab, Harirud, Helmand; liczne rzeki okresowe. Roślinność stepowa, półpustynna i pustynna; w górach środkowego Afganistanu suche lasy pistacjowo-jałowcowe, na wsch. resztki twardolistnych lasów dębowych i iglastych z sosną i cedrem; w najwyższym piętrze Hindukuszu — lodowce.

Różnorodność etniczna i językowa Afganistanu odzwierciedla jego położenie, gdzie przechodziły wojska i przecinały się historyczne szlaki handlowe prowadzące z Azji Środkowej do Azji Południowej i Południowo-Zachodniej. Dari (afgański perski) i paszto są językami urzędowymi i służą jako wspólny język większości Afgańczyków, chociaż talibowie stosowali tylko paszto. Uzbecki i turkmeński są szeroko rozpowszechnione na północy. Mniejsze grupy w całym kraju mówią w ponad 70 innych językach i niezliczonych dialektach.

Religią państwową jest islam. Szacuje się, że 80% ludności to muzułmanie wyznający sunnicką odmianę Hanafi. Reszta to głównie muzułmanie szyici, przede wszystkim Hazarowie. Pomimo prób w okresie rządów komunistycznych laicyzacji afgańskiego społeczeństwa islamskie praktyki przenikają wszystkie aspekty życia. Islam był fundamentem oporu wobec komunistów i radzieckiej inwazji. Islamskie tradycje religijne i przepisy, wraz z tradycyjną praktyką są podstawowym sposobem na prowadzenie swojego życia i rozwiązywanie sporów prawnych. Poza mieszkańcami dużych miast większość Afgańczyków jest podzielonych na plemiona i inne wspólnoty oparte na przywódcach, które kultywują dawne tradycje i praktyki religijne.

Liczba mieszkańców w 2012 wynosiła 33,4 mln (w 1950 było ich 8,15 mln). Ludność jest rozmieszczona bardzo nierównomiernie. Główne skupiska to kotliny śródgórskie i oazy na obszarach północno-wschodniej części kraju; tereny wysokogórskie na północy i półpustynne na południowym zachodzie są prawie bezludne. Około 2 mln mieszkańców to koczownicy. Ponad 3 mln osób przebywa na emigracji, głównie w Pakistanie i Iranie. Tylko 28% ludności mieszka w miastach. Poziom życia ludności i jej zdrowotność należą do najniższych w świecie; powszechnym zjawiskiem jest analfabetyzm – 62,9%.

Struktura etniczna (2016):

• Pasztunowie – 39,8%
• Tadżycy – 24,2%
• Uzbecy – 9,1%
• Hazarowie – 8,6%
• Turkmeni – 5,0%
• Aimakowie – 5,0%
• Persowie – 1,7%
• Beludżowie – 1,2%
• pozostali – 5,4% (w tym: Brahui, Pashayi, Kurdowie)

Język dari (pers. ‏دری‎) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, zazwyczaj uważany za wariant języka perskiego. Obok paszto jest jednym z dwóch języków urzędowych Afganistanu. Tę pozycję w państwie afgańskim zagwarantowała mu ustawa zasadnicza z roku 1964. Status obydwu języków urzędowych Afganistanu był i jest różny: w odróżnieniu od paszto, dari był językiem dworu, kultury, literatury, a także miasta i rzemiosła. W Polsce wydano kilka podręczników języka dari.

Klasyfikacja genetyczna

1. Języki indoeuropejskie
2. Języki indoirańskie
3. Języki irańskie
4. Język perski
5. Język dari

Kody języka

• ISO 639-1 brak
• ISO 639-2 brak
• Kod ISO 639-3
• prsIETF fa-AF, prs
• Glottolog dari1249
• Ethnologue prs
• WALS dri

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center:

• islam – 99,75% (31 330 000)
• protestantyzm – 0,1% (30 000)
• hinduizm – 0,03% (10 000)
• pozostali – 0,12% (40 000)

Afganistan jest krajem muzułmańskim, przestrzegającym zwyczajów i praw wynikających z zasad islamu. Inna niż islamska misyjna działalność religijna jest zakazana. Względy bezpieczeństwa osobistego przemawiają za tym, by podporządkować się ogólnym zasadom noszenia ubiorów zakrywających ciało (odnosi się to zwłaszcza do kobiet). Dla kobiet wskazanym jest nosić ubiór zakrywający włosy i szyję (chusta, szal). Zaleca się, w miarę możliwości zakupienie i używanie ubiorów miejscowych, by uniknąć zbędnego wyróżniania się z tłumu. Zbyt kuse spodnie, czy inne części garderoby są niedopuszczalne.

Afganistan należy do krajów posiadających najsłabsze gospodarki. ONZ zalicza go do grupy jednych z najsłabiej rozwiniętych państwa świata (tzw. LDC – Least Developed Countries). PKB wyniósł 20,84 mld dolarów USA (dane szacunkowe z 2014), czyli 1900 dolarów na 1 mieszkańca, z czego 24% dostarczyło rolnictwo, 21% przemysł, a pozostałe 55% usługi.

Zasoby naturalne

• gaz ziemny,
• ropa naftowa,
• węgiel,
• miedź,
• chrom,
• baryty,
• siarka,
• ołów,
• cynk,
• ruda żelaza,
• sól,
• kamienie szlachetne i półszlachetne są eksploatowane w ograniczonym zakresie

Większe znaczenie ma jedynie wydobycie gazu (30 mln m³ w 2008) i surowców budowlanych, między innymi lazurytu. Kilka elektrowni wodnych wyprodukowało 285,5 mln kWh energii elektrycznej. Liczne zakłady rzemieślnicze rozrzucone po całym kraju produkują rozmaite wyroby włókiennicze, metalowe, skórzane oraz wyroby z drewna i inne. Rozwinięty jest przemysł spożywczy.

Główną gałęzią gospodarki jest niskotowarowe rolnictwo. Uprawia się głównie zboże (pszenica 2,7 mln ton), ponadto kukurydzę, jęczmień i ryż, także bawełnę, buraki cukrowe, trzcinę cukrową; w dolinach rzek – na terenach nawadnianych – kwitnie sadownictwo i uprawa winorośli – produkcja winogron 365 tys. ton.

Dobrze rozwinięta jest hodowla (częściowo koczownicza):

• owiec – 11 mln,
• kóz – 2,2 mln
• wielbłądów
• koni

Główni partnerzy handlowi:

• Pakistan,
• Indie,
• USA,
• Tadżykistan,
• Turkmenistan,
• Chiny,
• Kazachstan
• Azerbejdżan

Z uwagi na utrzymujące się od kilkudziesięciu lat konflikty i prowadzone działania wojenne, gospodarka afgańska znajduje się w ruinie.

Głównym produktem eksportowym, do niedawna, było opium, którego roczna produkcja wynosiła 4000 ton. Produkcją opium trudnią się lokalni watażkowie usadowieni w poszczególnych rejonach kraju i czują się bezkarni ze względu na słabość władzy centralnej.

Znaczne zasoby surowców mineralnych Afganistanu są wykorzystywane w małym stopniu.

Wydobywa się: gaz ziemny (zasoby 64 mld m³), ropę naft. (zasoby ok. 100 mln t) na równinie Baktrii, rudy żelaza w Hadżigak (prow. Parwan), rudy miedzi w pobliżu Kabulu, węgla kam. oraz lazuryt (największa produkcja w świecie).

Z przemysłu przetwórczego najlepiej jest rozwinięty przemysł włókienniczy, zwłaszcza bawełniany i wełniany w Kabulu, Dżabal us-Siradż, Kunduz, Balch oraz przemysł spożywczy w Kabulu, Kandaharze, Baghlanie, Dżalalabadzie i in.

Silnie rozwinięte rzemiosło (produkcja dywanów, tkanin jedwabnych, wyrobów skórzanych i metalowych oraz biżuterii) wytwarza ok. 40% wartości całej produkcji przemysłowej.

Współczynnik urbanizacji

26,7% (2015)

6690 osób na 1 lekarza (w 1990 r. – 13 200 osób na 1 lekarza)

2945 osób na łóżko szpitalne

23% ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa

Afganistan, z racji braku dostępu do morza, dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi.

Uzbrojenie sił lądowych Afganistanu składało się w 2014 roku z:

• 800 czołgów,
• 9100 opancerzonych pojazdów bojowych,
• 138 zestawów artylerii holowanej
• 50 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych

Wojska afgańskie w 2014 roku liczyły 200 tys. żołnierzy zawodowych (brak rezerwistów).

Według rankingu Global Firepower (2014) afgańskie siły zbrojne stanowią 76. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 11,5 mld dolarów (USD).

Brak

Afgańskie siły powietrzne posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci:

• 107 samolotów transportowych,
• 6 samolotów szkolno-bojowych,
• 91 śmigłowców
• 7 śmigłowców szturmowych

Produkcja energii elektrycznej niewielka (884 mln kW · h, 2012), w 80% wytwarzana w małych elektrowniach wodnych.

W Afganistanie istnieje 1200 km (w 2007) śródlądowych dróg wodnych.

Najważniejszą arterię stanowi żeglowny odcinek rzeki Amu-daria, po którym pływają statki o pojemności do 500 DWT.

Ponadto istnieją gazociągi o łącznej długości 466 km.

Główne lotnisko w Kabulu ma połączenie z kilkoma miastami za granicą.

Ilość lotnistk w Afganistanie (w roku 2010):

• 19 lotnisk o betonowych pasach startowych
• 34 o nieutwardzonych lądowiskach

Międzynarodowe linie lotnicze znajdują się w Kabulu i w Kandaharze.

Transport jest bardzo słabo rozwinięty. Drogi liczą tylko 42150 km, w tym: 29800 km szlaków nieutwardzonych (wskaźnik gęstości dróg wynosi 6,51 km/100 km²), a sieć kolejowa jest od 2010 roku w budowie.

Na całym obszarze kraju poważną rolę odgrywa nadal transport juczny.

Od 15 sierpnia 2021 r. liczba niezależnych mediów spadła z powodu trudności finansowych, wyjazdu pracowników z kraju i ograniczeń nałożonych przez talibów; pracownicy mediów donoszą o autocenzurującej krytyce talibów; przed 15 sierpnia 2021 r. były nadawca należący do rządu afgańskiego, Radio Television Afganistan (RTA), prowadził szereg stacji radiowych i telewizyjnych w Kabulu i prowincjach, a kraj miał około 174 prywatnych stacji radiowych i 83 stacje telewizyjne; telewizja i radio to kluczowe platformy medialne; tylko około jedna piąta Afgańczyków na obszarach miejskich korzysta z internetu, głównie za pośrednictwem smartfonów, a młodzi dorośli znacznie częściej korzystają z internetu (2021)

Kabuli palaw ( perski : کابلی پلو) lub Quabili palaw (قابلی پلو) to narodowe danie Afganistanu. Przygotowywane jet ono w każdym domu i nie może odbyć się bez niego żadna większa uroczystość. Zgodnie z afgańską tradycją potrawy nie jadamy sztućcami, tylko prawą ręką, przy pomocy chlebków naan. Składa się z ryżu zmieszanego z rodzynkami, marchewką i wołowiną lub jagnięciną. Ma różne odmiany w zależności od regionu. Kabuli palaw jest uważany za świąteczne i ważne danie ze względu na cenę i jakość składników oraz tradycję bycia narodową kuchnią Afganistanu.

Afganistan to miejsce uprawy wielu zbóż:

• pszenica,
• kukurydza,
• jęczmień,
• ryż.

Produkty mlecznye:

• jogurty,
• serwatki.

Warzywa:

• czosnek,
• cebula,
• pomidory,
• ziemniaki,
• szalotka.

Owoce:

• winogrona,
• granaty,
• morele,
• pomarańcze,
• jagody,
• śliwki.

Dodatki do potraw:

• orzechy,
• migdały,
• oliwa z oliwek

Przyprawy:

• kolendra,
• mięta,
• szafran,
• kardamon,
• pieprz.

Mięsa:

• jagnięcina,
• kurczaki.

Ważne atrakcje w Afganistanie

• najwyższy szczyt Hindukuszu – Noszak (7485 m n.p.m.)
• kolorowe jeziora Band-e Amir położone w korycie rzeki
• tunelem Salang łączącym południe kraju z równinami i znajdującym się niedaleko przełęczy Salang w Hindukuszu
• miasto Bamian, dawny ośrodek kultu Buddy, niedaleko którego znajdują się pozostałości po najdłuższym na świecie leżącym posągu Buddy-Sakya.

Band-e Amir (pol. „Tamy/Jeziora emira”)

grupa sześciu jezior o charakterystycznych barwach – od szafirowej do turkusowej – w środkowym Afganistanie, w prowincji Bamian, objętych ochroną przez utworzony tu w 2009 roku pierwszy w Afganistanie park narodowy – Park Narodowy Band-e Amir.

Według lokalnych legend, jeziora stworzył zięć Mahometa – Ali.

W 2004 roku jeziora zostały wpisane na afgańską listę informacyjną UNESCO – listę obiektów, które Afganistan zamierza rozpatrzyć do zgłoszenia do wpisu na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Noszak

drugi co do wysokości szczyt w górach Hindukusz (zaraz po Tiricz Mir), który liczy sobie 7492 m. Leży na granicy między Afganistanem a Pakistanem. Jest to najwyższy szczyt Afganistanu.

Noszak zajmuje trwałe miejsce w historii polskiego alpinizmu. To o pierwsze wejście na tę górę toczyli bój Polacy w 1960 roku, to właśnie ten szczyt zdobyli jako pierwsi zimą Andrzej Zawada i Tadeusz Piotrowski, otwierając tym samym erę himalaizmu zimowego. W latach 70. szczyt ten stał się bardzo modny wśród polskich wspinaczy, którzy zdobywali tu doświadczenie wysokogórskie przed wyruszeniem na podbój himalajskich ośmiotysięczników.

Salang

Tunel drogowy w Afganistanie przecinający Hindukusz w rejonie przełęczy Salang. Tunel Salang stanowi główną oś transportową między stolicą Kabulem a północą kraju.

Długość tunelu wynosi 2700 metrów i w okresie od otwarcia w 1964 roku do marca 1973 był to najdłuższy tunel drogowy świata. Końce tunelu położone są na wysokości 3360 m n.p.m. i 3363 m n.p.m. i jest to obecnie trzeci co do wysokości położenia tunel drogowy. Szerokość i wysokość tunelu wynosi 7 metrów. Przepustowość 1000 pojazdów dziennie.

Bamian (per. بامیا Bâmyân)

To miasto w środkowym Afganistanie, w górach Hindukusz, u podnóży masywu Baba (na wysokości 2545 m n.p.m.), nad rzeką Bamian (dorzecze Amu-darii). Miasto liczy 61 863 mieszkańców. Jest ośrodkiem administracyjnym prowincji Bamian oraz centrum handlowym regionu rolniczego (na nawadnianych polach uprawiane są zboża, ziemniaki i drzewa owocowe).

Dolina rzeki Bamian znana jest z pozostałości wielowiekowego kultu buddyjskiego, szczególnie z kompleksu świątyń wykutych w skale w okresie od I do VIII wieku, gdzie wykuto olbrzymie posągi Buddy, zniszczone przez talibów w 2001 roku.

Minaret w Dżam

To bogato zdobiony minaret w Dżam w Afganistanie, zbudowany w XII w. przez sułtana Ghijas ad-Dina.

W 2002 roku minaret wraz z archeologicznymi pozostałościami miasta Dżam został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO i jednocześnie na listę obiektów zagrożonych.

Minaret stoi na południowym brzegu rzeki Hari Rod, przy ujściu rzeki Dżam Rod, w trudno dostępnej dolinie górskiej na wysokości 1900 m n.p.m. ok. 215 kn na wschód od Heratu, najprawdopodobniej w miejscu letniej stolicy imperium Ghurydów w Firuzkuh.

• 15 lutego Święto Wyzwolenia (روز آزادی)
• 20 marca Święto Wiosny (نو - مقررات)
• 27 kwietnia Dzień Zwycięstwa
• 28 kwietnia Święto rewolucji (جشن انقلاب)
• 23 maja Koniec Ramadanu (عيد الفطر ‘Īdu l-Fiṭr‎)
• 29 lipca Święto Ofiar (Eid al-Adha, عيد الأضحى‎)
• 19 sierpnia Dzień Niepodległości (روز ملی)
• 28 sierpnia Aszura - Dzień Pokuty i Postu (عاشوراء, Āshūrā)
• 13 listopada Urodziny Proroka Mahometa (مولد النبي, Eid Milad an-Nabi)

• Buzkashi jest afgańską grą narodową. Zawodnicy w dwóch drużynach próbują złapać kozę podczas jazdy konnej. Ta gra jest rozgrywana od wieków i jest trudnym sportem.
• Afganistan nie posiada jeszcze pociągów pasażerskich, a jedyne dwa połączenia kolejowe w tym kraju mają długość zaledwie 85 km.
• Autobusy używane w kraju to przede wszystkim starsze modele Mercedes-Benz.
• Afgańczycy słyną z tego, że cieszą się osobistym szacunkiem, są lojalni wobec swoich plemion i chętnie rozwiązują spory przy użyciu siły.
• Za przewożenie, posiadanie i konsumpcję narkotyków, alkoholu lub wieprzowiny grozi kara więzienia.
• Piłka nożna i krykiet są najpopularniejszymi dyscyplinami sportowymi w kraju.
• Gościnność odgrywa ważną rolę w kulturze i tradycji kraju.
• Goście są traktowani z najwyższym szacunkiem i otrzymują to, co najlepsze w gospodarstwie domowym.
• Dywany afgańskie są bardzo popularne na całym świecie.

Roksana

(per. Raohszana, gr. Ῥωξάνη, ur. przed 347 p.n.e., zm. 310 p.n.e.) – córka księcia baktryjskiego Oksyartesa. Żona Aleksandra Macedońskiego. Jej dzieckiem był Aleksander IV Macedoński.

W 327 p.n.e. poślubiła Aleksandra Wielkiego po tym, jak podporządkował on sobie całą Baktrię i Sogdianę. Ślub miał umocnić panowanie króla macedońskiego w Persji, jednak starożytne źródła podają, że Roksana i Aleksander naprawdę się kochali (z drugiej jednak strony Aleksander po ślubie nie odprawił swojej kochanki - Barsine).

Roksana brała udział w kampanii indyjskiej swojego męża, w 326 p.n.e. Urodziła mu też syna - Aleksandra IV, który urodził się w kilka miesięcy po niespodziewanej śmierci swojego ojca, w Babilonie, w 323 p.n.e. Roksana kazała zamordować inną żonę Aleksandra Macedońskiego - Statejrę II, córkę Dariusza III Kodomana oraz jej siostrę - Drypetis. Sama razem z synem schroniła się w Macedonii, u swojej teściowej - Olimpias, pierwszej żony Filipa II. Mimo to, w 311/310 p.n.e. razem z synem została zamordowana na polecenie Kassandra, jednego z diadochów, króla Macedonii.

Sztuka

Położenie Afganistanu spowodowało, że sztuka afgańska podlegała wpływom licznych kultur: mezopotamskiej, irańskiej, indyjskiej, greckiej, rzymskiej, syryjskiej, środkowoazjatyckiej, nawet chińskiej;

W okresie władzy Achemenidów (od VI w. p.n.e.) przeważały elementy irańsko-greckie, później grecko-baktryjskie. Od II w. p.n.e. w buddyjskiej sztuce Afganistanu występowały cechy hellenistyczne i indyjskie (stupy, świątynie skalne, posągi Buddy z Haddy, wyroby z kości słoniowej z Bahram).

Inwazja Sasanidów ponownie umocniła wpływy irański (zabytki w Dżalalabadzie, Surch Kotal, kolosalne posągi Buddy w Bamjanie — zniszczone przez Talibów w 2001, malowidła w Kakraku, Fondukistanie).

W VI w. najazdy Hunów położyły kres sztuce buddyjskiej.

Muzułmańska sztuka Afganistanu przeżyła okres świetności w X w. (budowle w Ghazni, Laszkar-i Bazar) i do dziś utrzymuje dominującą pozycję. Jej główne ośrodki to: Balch, Kandahar, Kabul.

W malarstwie ważną rolę odegrało miniatorstwo. Wysoki poziom osiągnęło rzemiosło artystyczne, zwłaszcza kobiernictwo i metaloplastyka.

Literatura

Rozwijała się w 2 językach: farsi (pers.) i paszto. Literatura farsi dziedziczy tradycje średniowiecznej literatury perskiej i tadżyckiej.

W poezji, która wykazuje przewagę nad prozą, dominują tradycyjne formy, tematyka i symbolika.

W prozie perskiej klasycznym wzorcem jest XI-wieczna kronika Bajhakiego. Literatura w języku perskim rozwijała się głównie w Heracie i Kabulu. Datowanie najstarszych zachowanych fragmentów literatury paszto jest niepewne: Mohammad Chattak (XVIII w.) uważał, że część utworów w opracowanej przezeń antologii pochodzi z VIII w. Niektóre wiersze z Tazkiratu'l-Aulija [‘żywotów świętych’] Sulejmana Maku są przypisywane poetom z XI w., a część wierszy z antologii Pata Chazana [‘nieznana skarbnica'] ma pochodzić z XIII w. W 1417 Szajch Mali miał napisać dzieje plemienia Jusufzajów (zabytek zaginął). Pierwszy zabytek paszto, którego autorstwo jest pewne, to Chejr ol-Bajan ['najlepsza wieść'] Bajazida Ansariego, przywódcy mistycyzującej sekty rouszani. Pisana rymowaną prozą, składa się z fragmentów w językach arab., pers. i paszto. W XVII w., w okresie walki z panowaniem mong., pojawiła się poezja świecka; jej przedstawicielem jest Chuszhal Chan Chattak, przywódca plemienia Chattaków, uważany za największego poetę afgańskiego. Twórczość poetycką uprawiali również jego potomkowie.

Wybitnym lirykiem był Rahman Baba, którego miłosne i refleksyjno-mistyczne wiersze są dotąd popularne. Poetą był też Ahmad Szah Durrani, założyciel państwa afgańskiego. W 2. poł. XIX w. narodziła się proza paszto. W Peszawarze działali Moulawi Ahmad, Mir Ahmad Rezwani (twórca pierwszej gramatyki paszto) oraz Munszi Ahmad Dżan, pierwszy prozaik, który tworzył dzieła oryginalne. Ruch panafgański, powstanie Akad. Paszto oraz pism literackich w pierwszych dziesięcioleciach XX w. przyczyniły się do rozwoju literatury afgańskiej.

Za przywódcę tego ruchu uważa się Mahmuda Tarzi. W latach 20. ukazały się (głównie w Kabulu) liczne utwory w paszto — wiersze, opowiadania, literatura dydaktyczna (Salih Mohammad Kiamuddin Hadim, G. Ulfat).

Pisarze Burhanuddin Kuszkaki, Mohammad Rafiq Qani reprezentowali na ogół poglądy konserwatywne.

W latach 30. powstała grupa literacka Aktywna Młodzież, reprezentująca poglądy mieszczańskiej inteligencji, nawołująca do walki z nędzą i zacofaniem (A. Benawa, Gulam Hasan Safi, Muhammad Arslan Salini). Uznanie języka paszto za urzędowy (1936) spowodowało przyspieszenie rozwoju literatury paszto i zmniejszenie znaczenia literatury perskiej, choć sam język perski zachował swą pozycję. Literatura paszto czerpała z bogatego folkloru afgańskiego, eseistyka nawiązywała do tradycji rozprawy moralizatorskiej (Gorzkie rozmyślania Benawy, w prozie rymowanej). W prozie dominowały nowele i opowiadania. Rozwój publicystyki i reportażu w latach 40. wzbogacił formy lit. wyrazu (M.H. Żobal). Poezja nawiązywała do lud. pieśni o bohaterach w okresie wojen z Anglikami (została wzbogacona o motywy patriotyczne) lub do krótkich, lud. form wierszy, ballad, utworów satyr. i lirycznych. Po kwietniu 1978 afgańska literatura rozwijała się dwutorowo: w Afganistanie (gł. nurt ideowy, prorewolucyjny) oraz na emigracji.

Problemy sanitarno-epidemiologiczne oraz niedostateczny stan opieki medycznej (niedostatek personelu medycznego, podstawowych leków i środków higieny) stwarzają realne zagrożenie dla zdrowia. Przed podróżą do Afganistanu należy zasięgnąć rady służb medycznych w kraju co do wymaganych szczepień. Na niektórych obszarach Afganistanu istnieje zagrożenie malarią. Powszechna jest gruźlica. Poważny problem stanowią takie choroby jak żółtaczka zakaźna, leiszmanioza (biały trąd), denga, dur brzuszny, krymsko-kongijska gorączka krwotoczna, cholera i infekcje dróg oddechowych nasilające się w okresach suchych miesięcy letnich. Powszechnie występujące zanieczyszczenie wody pałeczkami E. Coli powoduje częste i przewlekłe zatrucia żołądkowe. Duże niebezpieczeństwo stwarzają występujące zwierzęta jadowite, w tym węże, pająki, skorpiony, skolopendry i solfugi.

Do 2013 roku było 10,5 miliona studentów uczęszczających do szkół w Afganistanie.

mąki pszenne, sprzęt nadawczy, rafinowana ropa naftowa, tytoń zrolowany, części samolotów, tkaniny syntetyczne (2019)

złoto, figi, winogrona, bawełna, owoce i orzechy, węgiel, opium (2021)